PLANETY POZASŁONECZNE (EGZOPLANETY)

Obecnie znanych jest ok. 300 gwiazd ciągu głównego (patrz diagram H-R), wokół których krążą planety.
Najczęściej są to planety typu Jowiszowego - gazowe olbrzymy, które łatwiej odkryć niż planety skaliste - typu ziemskiego.
Około 40% z tych gazowych olbrzymów krąży bardzo blisko gwiazdy (0,4 UA), przez co nazwano je "gorącymi olbrzymami". Dotychczas sądzono, że gazowe olbrzymy powstają przede wszystkim na peryferiach systemów planetarnych, a nie tak blisko gwiazd, które obiegają.

Najnowsze odkrycia, dzięki coraz doskonalszym obserwacjom ukazuja coraz dziwniejsze egzoplanety, a także stawiaja pytanie gdzie istnieje granica pomiędzy planetą a gwiazdą?
Przykładem może być planeta CHXR 73 B, krążąca wokół czerwonego karła o masie 1/3 masy Słońca, która ma mase ok. 12 mas Jowisza i nie wiadomo czy zaklasyfikowac ją jako brązowego karła czy jeszcze jako planetę.
Kolejna dziwna planeta to HAT-P-1, największa z dotychczas odkrytych - jej średnica jest o 1,76 raza większa od średnicy Jowisza, a jednoczesnie jej gęstość jest bardzo mała. Przypuszcza się, że ze względu na bardzo bliską odległość gwiazdy, wokół której krąży, jej warstwy uległy rozszerzeniu. Ponadto planeta ta nie posiada stałego, lodowego lub kamiennego jądra jak inne "planety Jowiszowe".

Najbardziej licznym w planety jest odkryty niedawo ("Nature" Nr 7340, 3/2011) układ planetarny, położony w odległości 39 parseków od Ziemi. Gwiazdę HD 10180 okrąża siedem planet. Pięć z nich ma masy zbliżone do masy Neptuna i znajdują się w odległości 0,06 - 1,4 jednostki astronomicznej od swojej gwiazdy macierzystej. Szósta planeta, o masie zbliżonej do masy Saturna, okrąża gwiazdę w ciągu 6 lat. Siódma planeta ma masę równa ok. 1,4 masy Ziemi i jest najmniejszą planeta pozasłoneczna dotychczas odkrytą. Niestety, obiega swoją gwiazdę w odlełości zaledwie 2% odległości Ziemia-Słońce, więc warunki na niej panujące nie sprzyjają życiu.

Ciekawsze planety pozasłoneczne

CoRoT 7b
Planeta typu "superziemia". Oddalona od Ziemi o 500 lat świetlnych, leżąca w gwiazdozbiorze Jednorożca. Obiega gwiazdę w ciągu 20,5 godziny, w odległości 20,5 mln km. Wiek gwiazdy, która jest nieco mniejsza i chłodniejsza niż Słońce, szacowany jest na 1,5 mld lat. Średnica planety jest prawie dwa razy większa niż Ziemi, a jej masa pięciokrotnie większa niż masa Ziemi. Ze względu na bliskość gwiazdy, na powierzchni planety panuje temperatura ok. 2000 st. C, a w nocy spada do ok -200 st C. Powierzchnię planety stanowi prawdopodobnie morze lawy.
Gliese 876d
Trzecia z kolei planeta krążąca wokół czerwonego karła Gliese 876.
Masa - ok. 7,5 mas ziemi i jest to prawdopodobnie planeta typu ziemskiego.
Obiega gwiazdę w odległości ok. 0,021 AU z okresem 1,94 dnia.
Gliese 581g d
To planeta typu ziemskiego, krążąca wokół czerwonego karła Gliese 581.
Masa - ok. 3,1 - 4,3 mas ziemi, a promień wynosi ok. 1,2-1,5 promienia Ziemii. Okrąża swoją gwiazdę w ciągu 36,6 dni ziemskich i niewykluczone, że znajduje się na niej woda w postaci ciekłej. Znajduje się w odległości ok. 20 lat świetlnych od Ziemii. Jak narazie jest to najbardziej podobna do Ziemii odkryta egzoplaneta.
HAT-P-1b
Ma średnice 1,38 średnicy Jowisza, ale gęstość o połowę mniejszą.
Okrąża jedną z gwiazd układu podwójnego, znajdującego się w odległości 450 lat świetlnych od Ziemi, w gwiazdozbiorze Jaszczurki.
Odkrycie tej planety kazało zmodyfikować teorie tworzenia się planet.
HD 149026 b
Największa dotychczas odkryta planeta typu ziemskiego. Szacuje się, że jej masa wynosi ok. 70 mas Ziemi (Jowisz ma masę ok. 317 mas Ziemi).
HD 188753 Ab
Planeta typu jowiszowego, nieco większa od Jowisza, obiegająca jedną z gwiazd w układzie potrójnym.
Układ ten znajduje się w odległości 149 lat świetlnych, w gwiazdozbiorze Łabędzia.
Planeta obiega gwiazdę główną co 3,3 dnia w odległości ok. 1/20 AU, a pozostałe dwie gwiazdy obiegaja gwiazde główną co 25,7 lat w odległości ok. 10-15 AU.
Odkrycie tej planety kazało zmodifować teorie tworzenia się planet.
HD 209458 b
Pierwsza planeta jaką zaobserwowano, gdy przechodziła przez tarczę swojej gwiazdy
Przy pomocy teleskopu Hubble'a udało się wykryć atmosferę tej planety.
MOA-2007-BLG-192Lb (MOA-192b)
Planeta odkryta dzięki efektowi mikrosoczewkowania grawitacyjnego.
Okrąża w odległości ok. 0,62 AU brązowego karła - gwiazdę o masie ok. 6% masy Słońca.
Układ leży w odległości ok. 3000 lat świetlnych od Ziemi w gwiazdozbiorze Strzelca.
Masa - ok. 1,4 masy Ziemi, co czyni ją najmniejszą dotychczas odkrytą planetą. Przypuszcza się, że jest zbudowana głównie z lodu i gazów a nie ze skał.
OGLE-2005-BLG-390Lb
Jest to dotychczas najzimniejsza (-184 st. C) i najdalsza z odkrytych planet.
Odkryta dzięki efektowi mikrosoczewkowania grawitacyjnego.
Okrąża w odległości 2,6 AU czerwonego karła, znajdującego się ok. 21.500 lat świetlnych od Ziemi.
Masa - ok. 5,5 mas Ziemi, co czyni ją najmniejszą dotychczas odkryta planetą, krążącą wokół gwiazdy ciągu głównego.
PSR B1620-26c
Najstarsza dotychczas zaobserwowana planeta i jedyna która obiega podwójna gwiazdę.
Jej masa wynosi 2 masy Jowisza, obiega układ podwójny, składający się z gwiazdy neutronowej (pulsara) i białego karła.
Wiek planety szacowany jest na 13 mld lat.
Znajduje się w odległości ok. 5600 lat świetlnych od Ziemi, w gwiazdozbiorze Skorpiona.
TrES-1
Krąży w odległości 0,04 AU wokół gwiazdy ciągu głównego GSC 02652-01324 (typ widmowy K0V), o masie 0,87 masy Słońca, leżącej w gwiazdozbiorze Liry. Obiega swoją gwiazdę w czasie ok. 3 ziemskich dni. Masa planety ok. 0,61 masy Jowisza (x mas Ziemi), promien ok. 1,081 promienia Jowisza, gęstość ok. 0,642 g/cm3. Temperatura ok. 1000 K. Mimośród orbity ok. 0,135.
TrES-2
Krąży w odległości 0,036 AU wokół gwiazdy ciągu głównego GSC 03549-02811 (typ widmowy G0V), leżącej w gwiazdozbiorze Smoka. Masa planety ok. 1,28 masy Jowisza (x mas Ziemi), promien ok. 1,24 promienia Jowisza, gęstość ok. 0,89 g/cm3.
TrES-3
Krąży w odległości 0,02 AU wokół gwiazdy GSC 02652-01324, leżącej w gwiazdozbiorze Herkulesa. Masa planety ok. 1,92 masy Jowisza (x mas Ziemi), promien ok. 1,29 promienia Jowisza, gęstość ok. 1,172 g/cm3.
TrES-4
Planeta typu "gorący Jowisz". Oddalona od Ziemi o 1400 lat świetlnych, leżąca w gwiazdozbiorze Herkulesa. Najwieksza z dotychczas odkrytych egzoplanet, wieksza o 70% od Jowisza, ale jej gęstość jest bardzo mała - 0,2 g/cm3, co znowu stawia pod znakiem zapytania znane modele tworzenia się planet. Obiega swoją gwiazdę w ciągu 3,5 doby ziemskiej, w odległości zaledwie 7 mln km, przez co temperatura na planecie wynosi ok. 1300 oC. Ze względu na słaba grawitację, planeta ta gubi swoja atmosferę, ciągnąc ją za sobą w postaci gazowego warkocza.
WASP 1b
Planeta typu "gorący Jowisz". Oddalona od Ziemi o 1000 lat świetlnych, leżąca w gwiazdozbiorze Andromedy. Obiega gwiazdę w ciągu 2,5 dnia.
WASP 2b
Planeta typu "gorący Jowisz". Oddalona od Ziemi o 500 lat świetlnych, leżąca w gwiazdozbiorze Delfina. Obiega gwiazdę w ciągu 2,2 dnia.
WASP 17b
Planeta typu "gorący Jowisz". Oddalona od Ziemi o 1000 lat świetlnych, leżąca w gwiazdozbiorze Skorpiona. Obiega gwiazdę w ciągu 3,7 dnia. Jest to pierwsza odkryta planeta pozasłoneczna, która obiega gwiazdę macierzystą w kierunku przeciwnym do osi obrotu gwiazdy.